English Arabic
به شمس توس خوش آمدید. / ثبت نام کنید / ورود
    
 

امامزاده حمزة بن موسى الکاظم (ع)

امامزاده حمزة بن موسى الکاظم (ع)در شهررى

دلایل مدفون بودن حمزة بن موسى  علیه‏ السلام در شهر رى

 

درباره مدفن امامزاده واجب التعظیم،حضرت حمزة بن امام موسى کاظم علیه‏السلام اختلافاتى میان علماى انساب، رجال و مورّخان وجود دارد که مجموعه اختلافات و نتیجه آن چنین مى‏ باشد:

1 ـ در پاسخى به کسانى که قایل به مدفون بودن فرزند بلافصل امام موسى علیه ‏السلام، حضرت حمزه  علیه‏ السلام در شیراز هستند؛ ما با استناد به چند کتب معتبر، ثابت کردیم که مدفون در شیراز، على بن حمزة بن موسى علیه ‏السلام است، نه پدر او حمزة بن موسى  علیه‏ السلام.

2 ـ با نقل اقوال چند تن از علماى انساب و رجال و مورّخان، مدفون در ترشیز شهر کاشمر را حضرت حمزة بن حمزة بن موسى  علیه ‏السلام برادر على بن حمزه  علیه‏ السلام مى ‏دانیم نه پدر او.

3 ـ با دلایل متقن ثابت شده است که، امامزاده حمزة بن موسى  علیه ‏السلام در سیرجان  کرمان مدفون نمی ‏باشد،

بلکه این امامزاده یکى از احفاد امام موسى کاظم  علیه ‏السلام با همان اسم مى ‏باشد که بر مورّخان مشتبه شده است. نگارنده معتقد است که، این امامزاده، جناب شاهزاده حمزة بن احمد بن ابراهیم بن محمّد بن امام موسى کاظم  علیه‏ السلام مى ‏باشد.

4 ـ همچنین با استشهاد کتاب معتبر تاریخ قم، ثابت گردید که، شاهزاده حمزة بن حسین بن احمد بن اسحاق بن ابراهیم بن موسى بن ابراهیم بن امام موسى کاظم  علیه‏ السلام به همراه جدّ و به روایتى، به همراه پدر و جدّ خود در بقعه قم مدفون مى ‏باشند.

5 ـ با مدارک متقن و به استناد کتب رجال و انساب ثابت شد که شخصیّت مدفون در حلّه، از نوادگان حضرت عبّاس بن على  علیه‏ السلام است.

6 ـ با بیان و اعتراف چند تن از علماى انساب معلوم شد که، مدفون در سرخاب تبریز صدرالدّین حمزه دفتردار ـ متوفّاى 714 ه . ق ـ است که با 16 واسطه به امام موسى کاظم  علیه‏ السلام منتهى مى‏ شود.

7 ـ با دلایلى که خواهد آمد، ثابت مى ‏شود فرزند بلافصل امام موسى  علیه‏ السلام جناب سیّد جلیل‏ القدر و امامزاده واجب التعظیم، حضرت شاهزاده حمزة بن موسى  علیه ‏السلام در شهر رى و در جوار سیّد الکریم حضرت عبدالعظیم حسنى  علیه ‏السلام مدفون مى ‏باشد. دلایل نگارنده از قرار ذیل است:

الف ـ مرحوم علاّمه مجلسى  علیه ‏السلام در کتاب «تحفة الزائر خود تصریح نموده است که،قبر شریف امامزاده حمزه فرزند امام موسى بن جعفر  علیه‏ السلام نزدیک قبر حضرت عبدالعظیم حسنى  علیه‏ السلام در رى قرار دارد و اضافه مى ‏کند که، این امامزاده همان کسى است که جناب حضرت عبدالعظیم  علیه‏ لسلام به زیارت او مى‏ رفت. مرحوم مجلسى در کتاب بحارالانوار مى ‏نویسد: « امّا حمزة بن موسى  علیه ‏السلام فهو المدفون فى الرى فى القریة المعروف بشاهزاده عبدالعظیم  علیه ‏السلام و له قبّه و صحن و خدّام و کان الشاهزاده عبدالعظیم على جلالة  علیه ‏السلام شأنه و عظم قدره، یزوره أیّام إقامته فى الرى کان یخفى ذلک على عامّة النّاس، و قد اسر إلى بعض خواصّه أنّه قبر رجل من أبناء موسى بن جعفر  علیه السلام».[یعنى:] «حمزة بن موسى  علیه السلام در رى در قریه اى معروف به شاهزاده عبدالعظیم  علیه ‏السلام مدفون است و از براى آن امامزاده قبّه و صحن و خدّام مى ‏باشد، و حضرت عبدالعظیم حسنى  علیه‏ السلام با جلالت شأن و عظمت قدرى که داشت، در ایّام اقامت خود در رى، مزار حمزة بن موسى  علیه ‏السلام را زیارت مى ‏کرد و به برخى از خواصّ اصحاب خود مى‏ فرمود: این قبر یکى از فرزندان امام موسى کاظم  علیه ‏السلام مى ‏باشد.»[1]با این سخن مرحوم علاّمه مجلسى  علیه ‏السلام در دو کتاب مذکور، معلوم مى ‏گردد که، قبر حضرت امامزاده حمزه  علیه‏ السلام فرزند بلافصل امام موسى کاظم  علیه ‏السلامدر شهر رى و در جوارحضرت عبدالعظیم مدفون است.

ب ـ مؤلّف کتاب جنّة النعیم[2] هم بعد از ذکر اقوال گوناگون در مدفن امامزاده حمزه  علیه ‏السلام، مى ‏نویسد: «معروف و مشهور این است که، مقبره حمزة بن موسى  علیه‏ السلام را مى‏ توان در همان مکانى که هم اکنون در جهت قبله بارگاه حضرت عبدالعظیم  علیه السلام درشهر رى واقع شده است، دانست؛ زیرا حضرت عبدالعظیم حسنى  علیه‏ السلام هر روز به زیارتش مى ‏رفت. منظور از عبارت خیر رجل که در زیارت نامه آن حضرت آمده است: یا نور المشرق المضیى‏ء الأنور، یا زائرا خیر رجل من ولد موسى بن جعفر  علیه لسلام، امامزاده حمزة بن موسى بن جعفر  علیه‏ السلام مى‏ باشد؛ زیرا بهترین فرزندان حضرت امام موسى کاظم  علیه‏ السلام همان فرزندان بلاواسطه او هستند که خیر رجل من ولد موسى  علیه‏ السلام بر آنها اطلاق و منطبق مى ‏گردد.»[3]

ج ـ در کتاب مجالس المؤمنین[4] قاضى نوراللّه‏ شوشترى  علیه‏ السلام آمده است: «شهر رى مدفن سیّد حمزه موسوى و سیّد عبداللّه‏ ابیض و عبدالعظیم حسنى  علیه السلام است.» ظاهر این عبارت بر آن دلالت مى ‏کند که، واسطه‏اى میان حمزه با امام  علیه‏ السلام نباشد.

د ـ قدیمى ‏ترین سندى که مى ‏توان بر مدفون بودن امامزاده حمزه در این مکان ارائه داد، رساله‏اى منسوب به صاحب بن عبّاد است که در احوال حضرت عبدالعظیم  علیه‏ السلام نوشته شده و در آن مذکور است: «فیزور القبر الذى یقابل الآن قبره وبینهما الطریق و یقول هو قبر رجل من ولد موسى بن جعفر  علیه‏السلام.» [یعنى:] «حضرت عبدالعظیم حسنى  علیه ‏السلام قبرى را که الان مقابل قبر اوست، زیارت مى کرد و مى‏ فرمود: این قبر یکى از فرزندان امام موسى کاظم  علیه السلام مى ‏باشد.» این رساله را مرحوم حاج نورى  علیه ‏السلام در مستدرک الوسائل ذکر نموده است.[5]

ه ـ مؤلّف کتاب مشاهد العتره الطاهره و شیخ عبّاس قمى  علیه ‏السلام در کتاب منتهى الامال و مفاتیح الجنان اعتراف نمودند که، امامزاده حمزه فرزند بلافصل امام موسى کاظم  علیه ‏السلام در رى، جوار حضرت عبدالعظیم  علیه السلام مدفون مى ‏باشد.[6]

بقعه و بارگاه حضرت امامزاده حمزه  علیه ‏السلام دقیقا نمى ‏توان معلوم کرد که، از چه زمانى براى مرقد مطهّر امامزاده حمزه  علیه السلام، گنبد و حرم و ضریح بنیان نموده ‏اند؛ ولى مسلّم است که حضرت عبدالعظیم علیه‏ السلام درزمان اقامت خود در شهر رى، روزها به زیارت قبرى که فعلاً مقابل قبر اوست، مى‏ آمد ومى ‏فرمود: « هذا قبر رجل من ولد موسى بن جعفر  علیه‏السلام.»[یعنى:] «این قبر مردى از فرزندان امام موسى بن جعفرعلیه‏السلام است.» ما هم با بعضى قراین و مدارک ثابت کردیم که این قبر، قبر حمزة بن موسى  علیه‏ السلام است. عدّه‏اى از بزرگان هم در این امر با ما متّفق هستند و برخى از ایشان جزم به این موضوع دارند؛ مانند محدّث نورى که در کتاب تحیّة الزائر مى‏گوید: «حق این است که قبر مجاور حضرت عبدالعظیم  علیه‏ السلام قبر حمزة بن موسى  علیه‏ السلام باشد.» به هر حال، اوّلین کسى که مکان این قبر منوّر را زیارت و معرّفى نمود، جناب سیّد الکریم حضرت عبدالعظیم  علیه ‏السلام بود و بعدها اهالى متدیّن و مشتاق به خاندان اهل بیت  علیه‏السلام به زیارت وى مشرّف شدند، تا اینکه اوّلین بار سلاطین صفویّه که از اولاد اوبوده‏اند، در ایّام سلطنت خود به آن قبر توجّه جدّى نمودند.در این رابطه، مرحوم دکتر محمّدتقى مصطفوى در کتاب آثار تاریخى تهران مى‏نویسد:«بقعه امامزاده حمزه  علیه‏ السلام مشتمل بر حرمى به اندازه تقریبى و هیئت حرم حضرت عبدالعظیم  علیه السلام است، و همانند آن، مزیّن به آیینه‏ کارى و داراى ضریح نقره از اواسط دوران قاجاریّه و صندوق چوبى تازه‏ ساز مى ‏باشد، و ایوان بزرگ شرقى و مسجد بالاسر(در جانب غربى آن) در جنوب غربى آستانه حضرت عبدالعظیم  علیه ‏السلام واقع است که به نظر مى‏رسد از ابنیّه دوران شاه طهماسب صفوى باشد.» مؤلّف کتاب آثار تاریخى تهران در کتاب[11] مذکور اضافه مى‏ کند:«گنبد امامزاده حمزه  علیه‏السلام به دستور ناصرالدّین شاه قاجار، توسّط فرّخ خان در سال1272 ه . ق ساخته شد و آیینه‏ کارى حرم مطهّر و ایوان آن به دست محمّد خان معیّرالممالک که فرزند دوست على خان مى‏باشد، به سال 1291 هق ساخته شد. در سال 1273 ه . ق میرزا داوود خان، وزیر لشکر، بانى ضریح نقره امامزاده حمزه  علیه ‏السلام شد و تعمیر آن به امر ناصرالدّین شاه قاجار، توسّط یحیى خان معتمدالملک صورت گرفت.» روضه مطهّر حضرت امامزاده حمزه  علیه ‏السلام 6×6 متر و کوچک‏تر از روضه حضرت عبدالعظیم  علیه ‏السلام است. بالاى دیوارها مزیّن به آیینه و کاشی کار و دو کتیبه طلایى بسیار عالى با خطّ نستعلیق مشکى روى آیینه نوشته شده است. در اطراف این آیینه ‏کارى، قصاید شیوایى توسّط شاعران فارسى ‏گوى آن زمان در وصف شاهزاده حمزه  علیه ‏السلام نگاشته و تهذیب شده است، که به علّت طولانى بودن آن قصاید، در این جا از ذکر آنها خوددارى مى ‏کنیم. در بالاى روضه مطهّر، گنبدى به ارتفاع تقریبى 14×14 متر قرار دارد که منقش و با پوشش کاشى فیروزه‏اى دوران قاجاریّه و دو پوشش مى ‏باشد که نماى آستانه را به طور باشکوهى مزیّن کرده است. اخیرا این گنبد و کاشى ‏هاى آن بازسازى شده است. قسمت اعظم و هیئت کلّى صحن بزرگ مربوط به اتابک در زمان ناصرالدّین شاه است. ولى آثار مختصرى هم از عهد سلطنت محمّدشاه در آن مشهود مى ‏باشد و قسمت‏هایى هم متعلّق به زمان سلطنت مظفرالدّین شاه قاجار است. در گذشته گوشه جنوب غربى صحن امامزاده حمزه  علیه ‏السلام کوچه‏اى کوتاه یا راهروى روبازى وجود داشت که به سردرى از زمان شاه طهماسب اوّل منتهى مى‏ گردید. این سر در مزیّن به کتیبه کاشى معرّق به سال 945 هجرى (1537 م) بود. در آن جا یک جفت در بسیار کهن با روپوش آهنکوب نصب بود که تصوّر مى‏رود از قرن نهم هجرى باشد. دو قطعه لوحه کتیبه کوفى برجسته آهنى مشتمل بر این کلمات «امر العبد الضعیف المذنب المرجى الى رحمه اللّه‏ تعالى عبدالصمد بن فخرآور» در بالاى آن نصب بوده است که در خزانه آستانه نگاهدارى مى‏شود.[12]باواگذارى تولیت آستان مبارک حضرت عبدالعظیم علیه ‏السلام وامامزاده حمزه وطاهر  علیه ‏السلام از سوى رهبر معظّم انقلاب اسلامى، حضرت آیت اللّه‏ العظمى خامنه اى ـ دامت برکاته ـ به جناب حجة الاسلام والمسلمین آقاى رى شهرى، به شکل باشکوهى توسعه یافته که در کتاب زندگانى حضرت عبدالعظیم  علیه ‏السلام به نام امامزادگان رى به آن اشاره شده است.


[1]. بحارالانوار 48: 312، امامزادگان رى 1: 358 ـ 359.

[2]. جنه النعیم: 487.

[3].رجوع گردد به کتاب‏هاى: رجال نجاشى: 173، مستدرک الوسائل 3: 613، سفینه البحار 2: 121،
منتهى الأمال 2: 420، بدر فروزان: 60، متنخب التواریخ: 469، زندگانى حضرت عبدالعظیم اردستانى: 133، رازى: 102 ـ 107.

[4]. مجالس المؤمنین 1: 345.

[5]. مستدرک الوسائل 3: 612 ـ 613، امامزادگان رى 1: 360 ـ 359.

[6]. مشاهد العتره الطاهره: 95، مفاتیح الجنان: 1042.

[7]. سرزمین کرامت: 39 ـ 41، امامزادگان رى 1: 366 ـ 369.

[8]. سرزمین کرامت: 19 ـ 20، امامزادگان رى 1: 370 ـ 371.

[9]. مفاتیح الجنان: 1042، امامزادگان رى 1: 371.

[10]. جنه النعیم: 290، زندگانى حضرت عبدالعظیم، اردستانى: 133، امامزادگان رى 1: 372 ـ 373.

[11]. آثار تاریخى تهران: 161.

[12]. آثار تاریخى تهران: 193، امامزادگان رى 1: 373 ـ 375.محمد مهدی فقیه بحرالعلوم

 

 

کلیه حقوق این وب‌سایت متعلق به بنیاد بین المللی فرهنگی هنری امام رضا (ع) می‌باشد.